Zeven acteurs spelen werk van zes auteurs in STUKKEN

'Het was van moetens', lacht acteur Frank Vercruyssen van theatercollectief STAN. 'Als gesubsidieerd gezelschap ben je door de overheid verplicht om per subsidieronde minstens één schrijfopdracht te geven.' Tg STAN sloeg zes auteurs aan de haak: Tom Lanoye, Bart Moeyaert, Saskia de Coster, Annelies Verbeke, Yves Petry en de recent overleden Patricia De Martelaere. Het resultaat is de voorstelling STUKKEN .

'We hebben een lijst gemaakt met onze favorieten, en iedereen zei meteen ja. Enkel Wim Helsen heeft, wegens een te druk schema, moeten afhaken, en helaas ook Patricia De Martelaere. Zij zou een nieuwe tekst schrijven maar werd toen terminaal ziek. Ze heeft ons wel de toestemming gegeven uit haar volledige oeuvre te putten. Deze voorstelling is dan ook aan haar opgedragen', zegt Vercruyssen.

Vercruyssen wordt op scène vergezeld door vast STAN-lid Sara De Roo, getrouwen Natali Broods, Tine Embrechts en Robby Cleiren en, voor het eerst bij tg STAN, ook Nico Sturm en Maaike Neuville. "Af en toe vers bloed laten binnenstromen is essentieel voor een goede werking van het collectieve lichaam", diagnosticeert Vercruyssen.

Tg STAN gaat met STUKKEN radicaal voor het risico. "Als collectief zijn we het gewend onze teksten overal te zoeken: soms is het proza, soms een filosofisch essay, soms brieven of novellen. Een toneeltekst hoeft niet per se een toneeltekst te zijn. We wilden onze auteurs ook die totale vrijheid geven. We hebben hen dan ook geen enkele beperking opgelegd, niet in thema, niet in vorm of duur. We hebben gewoon gezegd: we zijn zeven acteurs die jullie materiaal onder handen zullen nemen. Doorgaans kiezen wij een tekst die we sowieso al briljant vinden. Nu worden we ineens geconfronteerd met teksten die we niet zelf gekozen maar gekregen hebben. Dat is het spannende voor ons, acteurs: om bij wijze van spreken een telefoonboek voor onze neus gepresenteerd te krijgen en dan te moeten bedenken hoe dat te spelen. Wat niet wegneemt dat we gelukkig zijn dat ze niet met telefoonboeken zijn afgekomen", lacht Vercruyssen. "Bart en Saskia hebben elk een monoloog geschreven, Annelies en Yves een fictieve briefwisseling, alleen Tom heeft een 'echt' toneelstuk voor ons alle zeven geschreven. Het gaat echt alle kanten uit. Daarmee hebben we het onszelf ook knap moeilijk gemaakt. Het resultaat was immers een stapel teksten, goed voor meer dan acht uur speelmateriaal. Hoe krijg je dat in godsnaam gespeeld? Hoeveel kan de toeschouwer consumeren zonder dat die een indigestie krijgt?"

Redacteurs op de scène

"We hebben verschillende scenario's uitgeprobeerd", legt Broods uit. "Zo werken we voor het eerst samen met een cameraman, Jan Vancaillie, die ook het camerawerk verzorgd heeft voor onder meer de film Dirty Mind. We hebben even met het idee gespeeld om op de scène drie stukken tegelijk te spelen, waarbij we het publiek confronteerden met schermen, hoofdtelefoons en keuzemogelijkheden, maar uiteindelijk zijn we toch voor eenvoud gegaan." "Wat het precies is geworden? Daarvoor moet je komen kijken", zegt Vercruyssen mysterieus.

"Anderhalve week geleden waren we nog tekst aan het verdelen en structuur aan het zoeken. We waren tijdens deze repetities meer redacteurs dan acteurs. Maar die beweging is ook nodig. Het is zoals: ik ga thee drinken, of nee, ik ga toch nog eens op de kaart kijken wat er nog allemaal is, om uiteindelijk toch die thee te bestellen." "Het is geen verloren tijd," vindt ook Nico Sturm. "Doorheen dat proces groeit je affiniteit met een tekst en dus ook de liefde voor die tekst."

Beschouwt tg STAN een toneeltekst als heilig? "Als heilig betekent dat we niet aan een tekst mogen raken, nee, dan niet. Als heilig betekent een eindeloos respect hebben voor een tekst en zijn schrijver, dan wel. Als wij vanuit dat diepste respect menen dat we aan één zin voldoende hebben, dan zullen we enkel die zin gebruiken. Heilig is een romantisch begrip, respect is een werktuigelijk begrip", lacht Vercruyssen fijntjes. "Er is in STUKKEN dan ook veel tekst gesneuveld, maar in tegenstelling tot bijvoorbeeld Beckett of Claus, die heel erg wilden dat een tekst werd opgevoerd zoals zij die hadden neergeschreven, zijn deze auteurs heel tolerant gebleken. Tom had zelf gezegd: ik heb de tekst wat overschreven, dus zet de schaar erin waar je dat nodig vindt."

Straf drama

De jongste tijd is er nogal wat te doen over het repertoiretoneel en de zogezegde teloorgang van het teksttheater ten voordele van het beeld. Is STUKKEN een statement binnen die discussie? "Ons gezelschap is daarin altijd al een statement geweest door van meet af aan te kiezen voor tekst en repertoirestukken", vertelt Vercruyssen.

Twee jaar geleden verkondigde Tom Lanoye naar aanleiding van de Taalunie Toneelschrijfprijs 2007: "Ik heb veel nieuw toneel gezien de laatste jaren, veel goed toneel, straf toneel - maar weinig nieuw straf drama." Is Vercruyssen van mening dat we grote hedendaagse toneelschrijvers missen? "De tijd zal daarover oordelen. We hebben ook geen specifieke toneelerfenis zoals Frankrijk en Duitsland. Maar dat geeft ons een grote vrijheid. Ik denk niet dat het zo slecht gaat in onze contreien: Lanoye, Gerard-Jan Rijnders, Oscar Van Woensel. En dan heb je nog de monologen van Wim Helsen of Theo Maassen, dat is straffe kost. Daar we zes auteurs gevraagd hebben voor ons te schrijven, moeten we toch overtuigd zijn van de mogelijkheden van de hedendaagse toneelschrijfkunst?"

Toneelschrijven wordt niettemin vaak stiefmoederlijk behandeld binnen de literatuur. Vercruyssen knikt: "Ik kan me er groen aan ergeren dat de meeste boekhandels geen deftige afdeling toneelliteratuur hebben, maar wel 37 boeken over duivensport. Maar goed, toneelstukken, zeg nu zelf, wie leest die? Behalve een acteur die inspiratie zoekt voor een nieuw stuk? Toneelschrijven heeft een ander medium nodig om te kunnen bestaan. Het is toegepaste kunst."

Schrijfster Patricia De Martelaere kon door een terminale ziekte niet aan haar stuk beginnen. Ze overleed begin deze maand. STUKKEN is aan haar opgedragen.

De Morgen, Liv Laveyne, 23 maart 2009
Nederlands