Entertainment met 'fout' materiaal

interview met Jolente De Keersmaeker, Sara De Roo en Damiaan De Schrijver


STAN brengt kleine schetsen van gewone mensen en oorlogsmisdadigers

Voor zijn nieuwe voorstelling ''redde wie zich redden kan' geen slechte titel' ging het theatercollectief STAN opnieuw aan de slag met werk van de Oostenrijkse auteur Thomas Bernhard. Het wordt geen avondvullend stuk, maar een opeenvolging van korte 'tranches de vie'. Aan de basis liggen enkele van Bernhards 'Dramoletten', die het onverwerkte Duitse nazi-verleden en het sluimerende fascisme in onze maatschappij ontleden.

De Oostenrijkse auteur Thomas Bernhard (1931-1989) is geen onbekende voor het theatergezelschap STAN. In 1993 zette STAN Gewoon Ingewikkeld op het repertoire, drie jaar later maakte het een bewerking van Bernhards roman Oude Meesters . En vijf jaar geleden bracht het collectief Alles is rustig , een satire waarmee Bernhard sterk van leer trok tegen de zelfingenomenheid van de intellectuele en culturele elite en tussendoor ook het nationaal-socialisme hekelde.

Sketches

Dezelfde drie acteurs als toen - Jolente De Keersmaeker, Sara De Roo en Damiaan De Schrijver - breien daar nu een vervolg aan. Het vierde STAN-lid, Frank Vercruyssen, is met een ander project bezig. Aanvankelijk besloten de acteurs Am Ziel (1981) op te voeren. 'Maar nadat we het grondig gelezen hadden, kwamen we erachter dat het toch niet echt het stuk was dat we wilden spelen', zegt Damiaan De Schrijver. 'We waren niet zozeer op zoek naar een avondvullend stuk, maar wilden verschillende facetten tonen. We beslisten ons toen meer toe te leggen op vijf van Bernhards Dramoletten . Dat zijn korte sketches waarin hij afrekent met het Duitse naziverleden. Noem het kleine schetsen van gewone mensen en oorlogsmisdadigers.'

'Het zijn in feite 'tranches de vie' tussen koppels en mensen', legt de acteur uit. 'Eén gaat bijvoorbeeld over een man die tv kijkt, terwijl zijn vrouw klaagt dat hij altijd met gescheurde kleren thuiskomt. Die man blijkt uiteindelijk een politie-agent te zijn. Een ander stukje gaat over oorlogsmisdadigers op het strand die praten over de lekkere salade die ze gegeten hebben. Het zijn heel eenvoudige tekstjes, die heel hard snijden.'

Met zijn drieën voeren de acteurs dus kleine, afzonderlijke eenakters op. 'De bedoeling is een soort kaalslag te creëren, door verschillende stukjes op een heel eenvoudige manier te brengen', zegt De Schrijver. 'Het is Bernhard, maar tegelijk ook heel erg on-Bernhard. In Bernhards stukken komen vooral monologen voor, in de 'Dramoletten' vooral dialogen. We hadden eigenlijk wel behoefte met elkaar te spreken.'

Omkeringen

Wat zorgt ervoor dat het gezelschap telkens weer bij de Oostenrijkse auteur uitkomt? De Schrijver: 'Hij heeft een soort van ironie en maatschappijkritiek die ons ontzettend wakker houdt. Hij schopt, zoals Boon het zegt, de mensen een geweten. Het is een soort aanval, maar op een zwart-komische manier. Zijn humor werkt heel veel met omkeringen: iets is waar, maar het omgekeerde is evenzeer waar. Dat vinden we belangrijk om te vertellen. Het gaat wel over Duitsland zoveel jaar geleden, maar de opkomende rechtse tendenzen zijn er ook nu bij ons. Misschien moeten we daar wel tegen blijven waarschuwen.'

Maar het gaat over meer dan de opkomst van het nationaal-socialisme. 'Het gaat ook over hoe mensen omgaan met de wereld, over dingen die niet verwerkt zijn en over de onmogelijkheid om over bepaalde zaken te communiceren. En het gaat over het van de hak op de tak springen tussen zaken die ertoe doen en onbelangrijke dingen. Als mensen, ikzelf incluis, een gesprek voeren, dan merk je toch dat er probleemloos overgeschakeld wordt van de tsoenami naar de kroketten die te lang in de frietketel gelegen hebben.'

De ietwat vreemde titel van het stuk is nog het enige restant uit Am Ziel . De Schrijver: 'In dat stuk hebben moeder en dochter een theaterstuk gezien met de naam 'Redde wie zich redden kan'. 'Geen slechte titel', vindt de moeder.' Dit citaat blijft als vlag dienen voor de voorstelling, die Damiaan De Schrijver omschrijft als een 'eigen soort zang- en dansavond, een Bernhard-revue met akelige stiltes, monologen, dialogen en 'trialogen''. 'Het wordt een soort entertainment-avond met 'fout' materiaal, in de brede betekenis van het woord.'

De acteurs zijn in elk geval nog niet uitgekeken op de Oostenrijkse auteur. De huidige voorstelling wordt alvast aangekondigd als het tweede deel van een Bernhard-trilogie. 'Dat betekent vooral dat we honger hebben naar meer', zegt De Schrijver. 'Het materiaal van Bernhard is onuitputtelijk. Hij is, net als Tsjechov, een van die grote schrijvers, waar theatermakers steeds weer naartoe worden getrokken.'

De Tijd, Saskia Vereenooghe, 16 februari 2005

Nederlands