Oogsten wat er is gezaaid
Vier bevriende spelers over STAN en hun nieuwste productie

interview met Natali Broods, Robby Cleiren, Tine Embrechts en Willy Thomas

Vorig seizoen bestond tg STAN twintig jaar, en hielden ze een feestje: twee keer vierentwintig uur lang brachten ze met een bende artistieke vrienden stukjes toneel, zang en dans. Met Oogst première op 6 april in het Kaaitheater gaan ze door op dit elan. Scènes uit klassiekers, lang gekoesterde eenakters, ontmoetingen tussen muzikanten, alles kan, en elke avond is anders.

Omdat Oogst weleens zo'n voorstelling zou kunnen worden waar u bij wilt zijn geweest, en omdat een project als dit tg STAN zo typeert, komen vier gastspelers uit Oogst aan het woord over dit bijzondere gezelschap dat nu al zo lang zijn noodzaak blijft bewijzen. Elke avond is anders, omdat teksten, nummers, dansbewegingen kunnen variëren, of de volgordes, of de mensen die ze spelen. Dat unieke karakter kan als het goed is voor lekkere, spannende avonden zorgen. Het is een concept dat heel erg past bij wie STAN is en wil zijn. De vier mensen van de harde kern nodigen voor de gelegenheid veel schoon volk uit om in wisselende constellaties mee te spelen. Vier van hen Robby Cleiren, Tine Embrechts, Natali Broods en Willy Thomas vroeg ik om met mij mee na te denken over wat het unieke DNA van STAN uitmaakt.

STAN zijn vier bijzondere spelers

Tine Embrechts: "Het zijn vier ongelooflijk intelligente mensen, straffe spelers met een goed gevoel voor humor die elkaar blijven stimuleren en uitdagen."
Robby Cleiren: "Damiaan De Schrijver is een heel bourgondische, volle acteur. Hij speelt geen toneel, hij ís toneel."
Willy Thomas: "Damiaan is ook een bijzonder mens, een speler met een grote eigenheid."
Natali Broods: "En heel veel humor."
Tine: "Bij STAN doen mensen meer dan alleen spelen. Damiaan is degene die graag de Kloosterstraat in Antwerpen afloopt op zoek naar spullen voor het decor. Frank Vercruyssen zoekt dan weer graag muziek bij de voorstellingen."
Robby: "Frank is de meest lucide speler die ik ooit ben tegengekomen. Hij gaat op die scène voor de vrije val. Hij speelt met niks in de handen of de mouwen. Maar met een helder hoofd. Scherp. Iemand waarmee je naar de oorlog kunt."
Natali: "Frank kan ook als geen ander een tekst één keer lezen en metéén weten waar het om gaat, en hoe dat stuk in elkaar zit. En hij legt dat ook nog eens ontzettend goed uit."
Willy: "Frank is ook een politiek beest, dat speelt altijd mee in wat hij doet. Jolente De Keersmaeker is dan weer de motor van het gezelschap, de vrouw die voortdurend initiatief neemt."
Tine: "De grote organisator, een kleine muis met eindeloos veel energie."
Natali: "Ze heeft een ongelooflijk doorzettingsvermogen. Als zij wil dat iets er komt, dan komt het er ook."
Robby: "Haar inzicht in de dramaturgie van stukken is groot. Ze is echt doordrongen van de inhoud van een tekst, en als ze speelt kan ze alles lossen en zich overgeven aan het moment. Sara De Roo is ook een fijne actrice, eentje die heel open op de scène staat. Ze laat zich niet beteugelen door een zogenaamde stijl van spelen, of door een dogma over wat theater zou moeten zijn, zij blijft gewoon zoeken naar de interessantste optie."
Natali: "Ze is nooit bang om de dingen opnieuw in twijfel te trekken. Ze is ook emotioneel intelligent, en heel uitgesproken."
Tine: "Sara kan blijven discussiëren over de inhoud, ze moet en zal elke finesse begrijpen, wat ook nodig is als je een personage ten volle wilt doorgronden. Dat heeft de hele groep trouwens wel een beetje. Soms doen we een hele dag over één bladzijde van de tekstbewerking, omdat alle mensen rond de tafel die ene zin anders interpreteren. Heerlijk is dat, en tegelijk doodvermoeiend. (lacht)"

Het is al 21 jaar een echt collectief

Met karakters die heel anders zijn, met preoccupaties die verschillen, slagen deze vier spelers er toch maar in om de boel blijvend te laten draaien. Zonder artistiek leider of regisseur. Alle beslissingen worden unaniem genomen, desnoods na eindeloos discussiëren. Naast de individuele parcours en die elk van hen ontwikkeld hebben, blijven ze altijd terugkomen naar elkaar.

Robby: "Ze zijn als soevereine spelers samen verantwoordelijk voor alle aspecten van de voorstelling."
Willy: "Als je collectief werkt, ben je niet zoals een regisseur bezig met het effect dat een voorstelling zal sorteren. Het gaat puur om de inhoud. Wat staat er in die tekst, vind jij, en jij en ik? Er wordt doorgepraat tot ze ergens uitkomen, en dat maakt hun producties heel fris en eigentijds. Zo werken is ook niet altijd makkelijk."
Natali: "Dezelfde discussiepunten komen altijd terug. Maar als in een goed huwelijk blijven ze samen, in goede en slechte tijden."
Willy: "Ze hebben een onvoorwaardelijk geloof in dat collectieve."
Tine: "En een mateloos respect voor elkaar."
Willy: "Door te volharden zijn ze rijker geworden, als spelers en als mensen. Dat voel je aan hun voorstellingen. Het is ook slim dat ze de kern klein houden, dan blijft het enigszins beheersbaar."
Natali: "Ze omarmen ook andere acteurs die regelmatig meespelen. En hoe. In een lastige periode in mijn leven heb ik bij STAN een monoloog mogen maken. Dat was zo'n cadeau."
Tine: "Het zijn mijn leermeesters, al veertien jaar lang. Ze hebben mijn denken over theater mee bepaald, en daar ben ik ontzettend blij om. Het zijn ook vrienden, van de strenge soort. En daar word je beter van. Onbetaalbaar, zowel in het werk als in het leven."
Willy: "Als je collectief samenwerkt, ga je diep met elkaar en dat smeedt banden voor altijd. Ik ben de laatste jaren erg met en in Brussel bezig, maar als ze me vragen om mee te spelen, zoals nu, doe ik dat geweldig graag. Ik wil altijd blijven terugkomen."

Ze blazen het stof van repertoireteksten

Bernhard, Tsjechov, Wilde, Ibsen, Shaw, noem een klassieke auteur en STAN heeft hem gespeeld. Op hun eigenste manier bovendien. Ze vertrekken van nul, en ontrafelen elke tekst woordje voor woordje. Nooit volgen ze keurig wat er op het eerste gezicht staat, ze zoeken actie in de statische kwartieren, confrontatie in wat vredig lijkt, humor in al te grote ernst. Verrassende wendingen die elkaar blijven opvolgen, vooral dat maakt van hun repertoirestukken vaak zo'n plezier om ernaar te kijken.
Bovendien spelen ze veel van hun stukken ook in het Engels en het Frans, en reizen ze met die versies de wereld rond. Met grote bijval, overigens.

Robby: "Ze maken slimme en ontregelende voorstellingen door op zoek te gaan naar interpretaties van teksten die op vandaag zijn geënt. En met dat soort voorstellingen slagen ze erin een grote verdienste in tijden waar entertainmentdwang en BV-cultussen ook de theaters in zijn geslopen een breed publiek aan te spreken, da's sterk."
Tine: "Bij STAN denken ze nooit ofte nimmer: bon, we maken er nog eens eentje. Ze stellen elke keer de tekst centraal, en vragen zich af: wat geeft dit stuk ons allemaal? En afhankelijk daarvan zoeken ze zich een weg. De ene keer denken ze beeldend, de volgende keer blijkt muziek heel belangrijk. En zo vindt STAN zichzelf elke keer weer opnieuw uit. Heel sterk."

STAN is niet vies van experiment en politiek engagement

STAN mag dan al een heel eigen stem hebben, toch leveren ze uiteenlopende producties af. Ze maken niet alleen repertoirestukken, ze werkten ook samen met dansers (vaak met Rosas, geleid door Anne Teresa De Keersmaeker, de zus van Jolente), ze bewerkten romans, kortverhalen en essays, of ze kiezen voor een uitgesproken politieke inslag. De oorlog in Irak, de Black Panthers, Palestina. Het is Frank Vercruyssens uitgesproken denken over de wereld dat zich een weg zoekt.

Robby: "Een mens durft het bijna niet meer zeggen uit schrik om voor geitenwollen sok te worden versleten, maar STAN blijft geëngageerd in de wereld staan, zonder ooit naïef te worden, en ik vind dat bijzonder. Proberen om met je theater iets te bereiken dat verder gaat dan het plezier van een publiek. Ik herinner me bijvoorbeeld The Monkey Trial , een voorstelling die ik samen met Frank en Damiaan gemaakt heb. Uitgangspunt was een ophefmakende rechtszaak uit 1925, waarbij een jonge biologieleraar voor de rechtbank werd gedaagd omdat hij de evolutieleer onderwees. Een titanenstrijd tussen fundamentalistische en modernistische waarden, tussen dogma en intellectuele vrijheid. We zijn die voorstelling gaan spelen in een paar Arabische landen, waar dat een beladen kwestie was. Zo maak je toch een beetje het verschil.
"Ik ben zelf niet zo'n extreme denker als Frank Vercruyssen bijvoorbeeld is. Maar dat is wel zijn grote kracht. Goed dat ook die kleur het gezelschap mee bepaalt."

Nooit echt repeteren zorgt voor spannend theater

Bij STAN zitten ze wekenlang rond de tafel. Ze maken hun eigen bewerking van de tekst, discussiëren eindeloos over betekenissen en interpretaties. De laatste dagen wordt er heel kort enig basisverkeer voor op de scène afgesproken, maar op de première spelen ze voor de allereerste keer samen het stuk. Het moet elke avond weer daar en dan gebeuren. In de grootst mogelijke vrijheid, in de grootst mogelijke openheid naar elkaar, in de intense concentratie van niet precies te weten wat er komt. Met het publiek als deelgenoot.
Voor deze vier gastspelers is die aanpak een heerlijkheid.

Willy: "Zij proberen telkens opnieuw tijdens de voorstelling de juiste insteek te vinden. Zo hou je elkaar wakker en blijf je elkaar verrassen. Een van de gevolgen: meer dan eens krijgen spelers de slappe lach, ondertussen een soort handelsmerk van STAN. Ik herinner me hilarische taferelen. Ik ben tijdens Heartbreak House eens per ongeluk van de scène gedonderd. Gewoon domweg te ver gelopen. Zonder boe of ba spring ik het podium weer op, en ik ga verder alsof er niks gebeurd is. Waarop Sara zo moet lachen dat ze in haar broek plast, letterlijk. Ze is de coulissen ingelopen om daar het plasje in haar schoen af te maken. Dat vergeet je nooit meer."
Tine: "We maakten in Portugal een productie die vier uur duurde. We gingen in première op een festival in een klein dorp. Start: om middernacht, dat was daar traditie. Om te wennen aan dat ritme werkten we de dagen voordien ook tussen acht uur 's avonds en vier uur 's nachts. Ik was doodmoe toen het eenmaal zo ver was. Er was blijkbaar afgesproken dat Frank op een bepaald moment dood zou neervallen en dan moesten alle negen acteurs ophouden met spelen. Ik had die uitleg in al mijn vermoeidheid gemist, blijkbaar. Dus het moment is daar, die anderen stoppen, en ik blijf maar zitten jammeren bij dat lijk, met mijn meest dramatische gezicht. Ik heb mij nooit lulliger gevoeld dan toen. Maar geestig ook. Dat zijn dingen die je alleen bij STAN kunt meemaken."

Ten slotte: waarom wordt Oogst de moeite?

Tine: "Dit is op en top STAN. Een moment waarop er wordt geoogst wat er vele jaren is gezaaid."
Willy: "Elke voorstelling van STAN is een beetje feest. En in dit geval krijg je een keure van mensen en teksten voorgeschoteld die je zelden te zien krijgt. Dat lijkt me een leuk cadeau voor het publiek."
Robby: "Dit is geen klassiek toneel, maar een echte gebeurtenis. Spelers staan in dit soort projecten superwaakzaam op de scène, en dat voel je knetteren in de zaal, denk ik."
Natali: "Het lijkt me heel fijn om van verschillende schrijvers te proeven, uiteenlopende muzikanten en dansers bezig te zien, zonder dat je weet wat je precies te wachten staat. En vind je één stukje niet leuk, niet erg, heel snel komt er alweer wat anders. Als dat geen argument is."

De Morgen, Griet Op De Beeck, 2 april 2011

Nederlands